Một đội nhận được tờ giấy trắng tinh, chỉ có dòng khoá nhỏ ở góc: "Chua chua vàng vàng, gặp nóng mới nói". Cả đội nhìn nhau, lật qua lật lại, rồi có người reo lên: "Nước chanh! Phải hơ nóng!". Vài phút sau, những nét chữ màu nâu dần hiện ra. Đó là niềm vui rất riêng của mật thư mực vô hình.
Khác với Morse hay tọa độ, mực vô hình không mã hoá nội dung mà giấu nội dung. Người giải không cần tra bảng, mà cần tìm ra cách làm chữ hiện lên. Vì vậy loại này rất hợp để làm "lớp vỏ" bên ngoài, bên trong có thể là một mật thư khác.
Nguồn gốc ngắn
Viết thư bằng chất lỏng không màu rồi làm hiện chữ bằng nhiệt hoặc hoá chất là kỹ thuật đã có từ rất lâu. Nhiều tài liệu lịch sử nhắc đến việc dùng nước quả, sữa để viết thư bí mật trong thời chiến, và các cơ quan tình báo về sau phát triển những loại mực tinh vi hơn nhiều. Trong sinh hoạt thiếu nhi và hướng đạo, mực vô hình trở thành một trò chơi khoa học nhỏ: vừa vui, vừa giúp các em hiểu vì sao một chất lại đổi màu khi gặp nhiệt hay gặp i-ốt.
Cách nhận biết
Mật thư mực vô hình thường có những dấu hiệu sau:
- Tờ giấy trông trống trơn, hoặc chỉ có tiêu đề và khoá, phần thân bỏ trắng một cách "đáng ngờ".
- Soi nghiêng dưới ánh sáng có thể thấy vết giấy hơi bóng, hơi nhăn hoặc gợn sóng ở vùng có chữ.
- Khoá nhắc đến nhiệt, lửa, nắng, nước, ánh sáng tím, màu sắc, "người mù", "trang giấy trắng"...
- Ban tổ chức phát kèm dụng cụ lạ: bông gòn, lọ i-ốt pha loãng, cọ và màu nước, đèn pin tím.
Mẹo: Khi gặp tờ giấy trắng, đừng vội hơ nóng ngay. Hãy đọc khoá trước, vì mỗi loại mực có cách hiện chữ khác nhau. Hơ nóng tờ giấy viết bằng sáp nến sẽ làm sáp chảy và hỏng chữ.
Các loại mực và cách hiện chữ
| Loại mực | Cách viết | Cách hiện chữ | Màu chữ hiện ra |
|---|---|---|---|
| Nước chanh, nước cam, giấm | Tăm bông hoặc ngòi bút sạch chấm nước | Làm nóng giấy | Nâu vàng đến nâu sẫm |
| Sữa tươi | Tăm bông chấm sữa | Làm nóng giấy | Nâu nhạt |
| Nước vo gạo, nước hồ tinh bột | Tăm bông chấm nước gạo đặc | Chấm nhẹ i-ốt pha loãng (cồn i-ốt, Povidine) | Xanh tím đậm |
| Nến, sáp trắng | Viết bằng đầu nến hoặc bút sáp trắng | Quét màu nước hoặc mực loãng lên toàn bộ | Chữ trắng nổi trên nền màu |
| Bút UV (bút dạ quang vô hình) | Viết như bút thường | Chiếu đèn UV (đèn tím) | Phát sáng xanh hoặc tím |
| Giấy ướt | Viết bằng bút chì lên tờ khô đặt trên tờ ướt | Nhúng hoặc làm ướt lại tờ giấy | Vệt chữ sẫm, trong hơn nền |
Nước chanh và sữa
Nước chanh có axit và đường; khi bị nóng, phần giấy thấm nước chanh bị "cháy sém" trước phần giấy xung quanh nên chữ chuyển nâu. Sữa cũng tương tự. Nên vắt chanh, lọc bỏ tép, có thể pha thêm vài giọt nước nếu quá đặc. Viết bằng tăm bông hoặc que tre vót nhọn, nét to và đậm.
Nước gạo và i-ốt
Nước vo gạo (vo gạo với ít nước cho đặc, để lắng rồi lấy phần đục ở đáy) chứa tinh bột. I-ốt gặp tinh bột chuyển sang màu xanh tím rất rõ. Khi giải, chỉ cần dùng bông gòn thấm cồn i-ốt hoặc Povidine pha loãng với nước, chấm nhẹ lên giấy. Cách này không cần nhiệt nên an toàn hơn cho các em nhỏ.
Nến và màu nước
Dùng đầu nến trắng viết thật mạnh tay lên giấy trắng. Khi quét màu nước loang khắp tờ giấy, chỗ có sáp không thấm màu, chữ trắng hiện ra trên nền màu. Đây là cách đẹp mắt, phù hợp với lứa tuổi Nhi đồng.
Bút UV
Bút UV bán ở cửa hàng văn phòng phẩm, thường có đèn tím nhỏ gắn ở nắp. Chữ gần như không thấy dưới ánh sáng thường, nhưng phát sáng dưới đèn UV. Nên dùng trong phòng hoặc buổi tối để chữ rõ.
Giấy ướt
Nhúng một tờ giấy vào nước, đặt lên mặt kính hoặc mặt bàn phẳng. Đặt một tờ giấy khô lên trên, dùng bút chì viết thật mạnh tay. Lực đè làm sợi giấy của tờ ướt bị nén lại theo nét chữ. Bỏ tờ khô đi, phơi khô tờ ướt: chữ gần như biến mất. Khi người giải nhúng tờ giấy vào nước lần nữa, nét chữ hiện lại dưới dạng các vệt sẫm. Giấy in mỏng cho kết quả tốt hơn giấy bìa.
An toàn khi làm hiện chữ
Đây là phần quan trọng nhất của bài.
- Không hơ giấy trực tiếp trên lửa (nến, bật lửa, bếp) khi có trẻ nhỏ. Giấy bắt lửa rất nhanh.
- Thay vào đó, hãy dùng bàn là (để chế độ khô, không hơi nước, nhiệt vừa), máy sấy tóc để nóng nhất và giữ khoảng cách vài phân, hoặc áp giấy gần bóng đèn sợi đốt đang bật.
- Luôn có người lớn giám sát ở khâu dùng nhiệt. Với các em Nhi đồng, có thể để các em báo "đội đã đoán ra" rồi anh chị phụ trách làm nóng giúp.
- Cồn i-ốt có cồn, dễ cháy: không để gần nguồn lửa. I-ốt làm bẩn quần áo, không được uống; chuẩn bị khăn lau và cho các em rửa tay sau khi chơi.
- Đèn UV không chiếu thẳng vào mắt.
Mẹo để chữ rõ và ảnh hưởng của thời gian khô
- Để khô hẳn trước khi giao: nước chanh, sữa thường cần khoảng 15–30 phút tuỳ thời tiết, trời nồm ẩm cần lâu hơn. Có thể dùng máy sấy ở chế độ mát để khô nhanh, tránh chế độ nóng vì chữ sẽ hiện luôn.
- Viết chữ in hoa, nét to, cách đều. Nét mảnh rất khó đọc sau khi hiện.
- Dùng giấy trắng, mịn, không quá dày. Giấy tập học sinh tốt hơn giấy bìa cứng hay giấy bóng.
- Đừng chuẩn bị quá sớm: mực chanh để nhiều ngày ở nơi nóng có thể ngả màu sẵn; giấy ướt có thể nhăn và lộ nét. Tốt nhất làm trong vòng một hai ngày trước buổi chơi.
- Làm thử một bản để biết cần làm nóng bao lâu, chữ hiện màu gì.
- Khi viết, khó nhìn thấy mình đã viết đến đâu. Hãy viết theo một bản mẫu đặt bên cạnh, hoặc kẻ dòng mờ bằng bút chì.
Tổ chức trong trò chơi
Mực vô hình rất hợp với trò chơi trạm vì có phần "thí nghiệm" để cả đội cùng tham gia. Một vài cách dùng:
- Giấu cả bức thư: đội nhận giấy trắng và khoá, tự suy luận cách hiện chữ, rồi đến bàn dụng cụ để thực hiện.
- Giấu một phần: phần thân viết bằng mã Morse bằng bút mực bình thường, riêng lời hướng dẫn trạm tiếp theo viết bằng nước chanh. Đội nào chỉ giải phần nhìn thấy sẽ thiếu thông tin.
- Kết hợp với mã khác: chữ hiện ra lại là một mật thư Morse, tọa độ hay chuồng heo. Xem thêm bài mật thư kết hợp.
- Dụng cụ là phần thưởng: đội phải vượt một thử thách nhỏ mới được mượn máy sấy hay lọ i-ốt.
Một số khoá gợi ý:
- "Chua chua vàng vàng, gặp nóng mới nói" – nước chanh, làm nóng.
- "Gạo trắng nước trong, gặp thuốc sát trùng mới tỏ" – nước gạo, chấm i-ốt.
- "Trắng trên trắng, màu phủ thì hiện" – sáp nến, quét màu nước.
- "Đêm về tím ngắt, chữ mới sáng ngời" – bút UV, đèn tím.
- "Khô thì im lặng, ướt thì lên tiếng" – giấy ướt, nhúng nước.
Lưu ý: Luôn chuẩn bị dư vài bản dự phòng. Mực vô hình dễ hỏng do làm nóng quá tay, i-ốt quá đậm làm cả tờ giấy tím, hoặc trời mưa làm ướt giấy.
Biến thể
- Mực baking soda: hoà muối nở (baking soda) với nước để viết, hiện chữ bằng cách quét nước ép nho tím hoặc nước bắp cải tím; chữ đổi màu khác nền.
- Chữ nổi: viết mạnh tay bằng que không mực lên giấy đặt trên lớp vải mềm, người giải phải tô bút chì ngang qua để vết lõm hiện thành chữ.
- Hai lớp mực: dòng đầu viết bằng nước chanh chỉ dẫn "dùng i-ốt", phần còn lại viết bằng nước gạo.
Thử sức
Mật thư 1. Một đội hơ nóng tờ giấy trắng theo đúng khoá "Chua chua vàng vàng, gặp nóng mới nói", và trên giấy hiện ra dòng chữ sau. Hãy giải tiếp (Telex, dấu thanh viết cuối từ):
-../..-/.--/---/.--/../...//--./..../././...//-../-../.-/...
Mật thư 2. Khoá: "Gạo trắng nước trong, gặp thuốc sát trùng mới tỏ". Đội cần chuẩn bị dụng cụ gì để làm hiện chữ, và chữ sẽ hiện ra màu gì?
Đáp án
Mật thư 1. Giải Morse theo từng chữ cái: DUWOWIS GHEES DDAS. Đọc theo Telex: DUWOWIS = "dưới" (UW = ư, OW = ơ, S = dấu sắc), GHEES = "ghế", DDAS = "đá". Bản tin: DƯỚI GHẾ ĐÁ.
Mật thư 2. Bức thư viết bằng nước vo gạo (tinh bột). Cần bông gòn và cồn i-ốt hoặc Povidine pha loãng (đều là thuốc sát trùng chứa i-ốt). Chấm nhẹ lên giấy, chữ hiện màu xanh tím đậm.