Nếu chỉ được học một loại mật thư, hãy học Morse. Đây là loại gần như trò chơi lớn nào cũng có: viết trên giấy, gõ bằng còi, chớp bằng đèn pin trong đêm lửa trại. Chỉ với hai ký hiệu là chấm (tích) và gạch (tè), ta ghép được toàn bộ bảng chữ cái và các con số.
Bài này giúp bạn đi từ chỗ nhìn một dãy chấm gạch thấy rối mắt đến chỗ đọc được khá trôi chảy: bảng mã, mẹo nhớ, cách viết, các biến thể thường gặp và một vài mật thư để thử sức.
Nguồn gốc ngắn
Mã Morse ra đời ở Mỹ vào những năm 1830–1840, gắn với tên Samuel Morse và người cộng sự Alfred Vail, để truyền tin qua đường dây điện báo. Năm 1844, bức điện nổi tiếng "What hath God wrought" được gửi từ Washington tới Baltimore. Sau đó, bảng mã được chỉnh sửa thành Morse quốc tế (International Morse Code), là bảng mà ngày nay ta vẫn dùng.
Điện báo không còn phổ biến, nhưng Morse vẫn sống khỏe trong vô tuyến nghiệp dư, trong tín hiệu cấp cứu SOS (.../---/...) và tất nhiên trong sinh hoạt Đoàn – Đội, hướng đạo, trại hè.
Cách nhận biết mật thư Morse
Bạn gần như chắc chắn đang cầm một mật thư Morse khi:
- Bản mật mã chỉ gồm hai loại ký hiệu lặp đi lặp lại (chấm và gạch, hoặc hai thứ bất kỳ thay cho chúng).
- Có dấu ngăn cách giữa các nhóm, thường là
/giữa các chữ và//giữa các từ. - Mỗi nhóm dài từ 1 đến 5 ký hiệu (chữ cái dài nhất 4 ký hiệu, chữ số đúng 5 ký hiệu).
Nếu thấy hai loại ký hiệu mà nhóm dài 5–6 ký hiệu đều nhau, hãy nghĩ thêm tới các mã nhị phân khác, nhưng Morse vẫn là phỏng đoán đầu tiên nên thử.
Bảng mã Morse quốc tế
Chữ cái A–Z
| Chữ | Mã | Chữ | Mã | Chữ | Mã |
|---|---|---|---|---|---|
| A | .- |
J | .--- |
S | ... |
| B | -... |
K | -.- |
T | - |
| C | -.-. |
L | .-.. |
U | ..- |
| D | -.. |
M | -- |
V | ...- |
| E | . |
N | -. |
W | .-- |
| F | ..-. |
O | --- |
X | -..- |
| G | --. |
P | .--. |
Y | -.-- |
| H | .... |
Q | --.- |
Z | --.. |
| I | .. |
R | .-. |
Chữ số 0–9
Chữ số luôn có đúng 5 ký hiệu và rất dễ nhớ: số 1 đến 5 bắt đầu bằng chấm, số 6 đến 9 và 0 bắt đầu bằng gạch.
| Số | Mã | Số | Mã |
|---|---|---|---|
| 1 | .---- |
6 | -.... |
| 2 | ..--- |
7 | --... |
| 3 | ...-- |
8 | ---.. |
| 4 | ....- |
9 | ----. |
| 5 | ..... |
0 | ----- |
Mẹo nhớ bảng Morse
Học thuộc 26 dòng một lúc rất dễ nản. Hãy chia nhỏ theo các nhóm dưới đây.
Dãy toàn chấm và dãy toàn gạch
Toàn chấm: E . I .. S ... H .... 5 .....
Toàn gạch: T - M -- O --- 0 -----
Nhớ cặp E – T, I – M, S – O là bạn đã có 6 chữ. SOS (.../---/...) là cách ôn nhanh nhất.
Các cặp đối xứng (đổi chấm thành gạch)
Đổi toàn bộ chấm thành gạch và ngược lại, nhiều chữ biến thành một chữ khác:
| Cặp | Mã | Cặp | Mã |
|---|---|---|---|
| A – N | .- / -. |
K – R | -.- / .-. |
| D – W | -.. / .-- |
L – Y | .-.. / -.-- |
| G – U | --. / ..- |
P – X | .--. / -..- |
| B – J | -... / .--- |
F – Q | ..-. / --.- |
Chữ số cũng vậy: 1 – 6, 2 – 7, 3 – 8, 4 – 9, 5 – 0.
Cây nhị phân
Hãy hình dung một cái cây: từ gốc, chấm đi sang trái, gạch đi sang phải. Mỗi tầng thêm một ký hiệu:
Tầng 1: E T
Tầng 2: I A N M
Tầng 3: S U R W D K G O
Tầng 4: H V F . L . P J B X C Y Z Q . .
(Dấu . ở tầng 4 là vị trí không có chữ cái tiếng Anh.) Muốn giải -.-.: gạch sang phải tới T, chấm sang trái tới N, gạch sang phải tới K, chấm sang trái tới C. Cách này rất hữu ích khi bạn quên một chữ giữa chừng.
Cách viết Morse trên giấy
Quy ước thường dùng trong mật thư:
- Chấm viết là
., gạch viết là-. /ngăn cách các chữ cái,//ngăn cách các từ.- Tiếng Việt có dấu được ghi theo Telex: â = AA, ê = EE, ô = OO, ơ = OW, ư = UW, ă = AW, đ = DD; dấu thanh viết sau từ (sắc S, huyền F, hỏi R, ngã X, nặng J). Xem thêm bài Quy ước dấu tiếng Việt trong mật thư.
Lưu ý: nếu người ra đề quên dấu
/, mật thư Morse gần như không thể giải được, vì.-có thể là A, cũng có thể là E rồi T. Khi soạn, hãy kiểm tra kỹ các dấu ngăn cách.
Ví dụ mã hoá: "VỀ TRẠI"
Bước 1, chuyển sang Telex: VỀ TRẠI thành VEEF TRAIJ.
Bước 2, tra bảng từng chữ:
| Chữ | V | E | E | F | T | R | A | I | J | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mã | ...- |
. |
. |
..-. |
// |
- |
.-. |
.- |
.. |
.--- |
Bước 3, ghép lại:
...-/././..-.//-/.-./.-/../.---
Ví dụ giải mã từng bước
Nhận được mật thư:
-../-../..//-/../././.--./...
- Tách theo
//thành hai từ:-../-../..và-/../././.--./.... - Từ thứ nhất:
-..= D,-..= D,..= I, ta được DDI. - Từ thứ hai:
-= T,..= I,.= E,.= E,.--.= P,...= S, ta được TIEEPS. - Đọc theo Telex: DD là Đ, EE là Ê, chữ S cuối từ là dấu sắc. Kết quả: ĐI TIẾP.
Mẹo: nếu người ra đề không dùng Telex, người giải phải tự thêm dấu theo nghĩa và rất dễ hiểu sai. Vì vậy nên thống nhất dùng Telex ngay từ đầu.
Mẹo giải nhanh
- Đọc trước các nhóm ngắn: nhóm một ký hiệu chỉ có thể là E hoặc T, nhóm hai ký hiệu chỉ là I, A, N, M.
- Tìm chữ cuối từ: nhóm cuối mỗi từ là
..-.(F),.---(J),...(S),.-.(R),-..-(X) thì rất có thể đó là dấu thanh Telex. - Đếm nhóm 5 ký hiệu: thấy nhóm dài 5 là biết có chữ số (số phòng, số bước, giờ hẹn...).
- Viết bảng ra lề: trong trò chơi lớn, tranh thủ chép bảng Morse lên một tờ giấy nhỏ trước khi xuất phát; giải theo nhóm, mỗi người phụ trách một từ.
- Cặp chữ lặp: Telex thường sinh ra các cặp
./.(EE),---/---(OO),-../-..(DD). Thấy chúng là biết mình đang đi đúng hướng.
Xem thêm các bước giải tổng quát trong bài Phương pháp giải mật thư.
Các biến thể của Morse
Bản chất Morse là hai trạng thái ngắn và dài, nên có thể thể hiện bằng rất nhiều cách.
Morse bằng âm thanh
Đây là dạng gốc. Chấm là tiếng "tích" ngắn, gạch là tiếng "tè" dài. Theo quy ước chuẩn:
- Gạch dài bằng 3 lần chấm.
- Khoảng lặng giữa các ký hiệu trong một chữ: 1 chấm.
- Giữa hai chữ: 3 chấm. Giữa hai từ: 7 chấm.
Trong trò chơi, có thể dùng còi, gõ vào ống tre, vỗ tay... Hãy cho người chơi nghe chậm, lặp lại vài lần.
Morse bằng ánh sáng
Chớp đèn pin ngắn là chấm, chớp dài là gạch. Rất hợp với hoạt động ban đêm, nhưng cần chọn nơi đủ tối và đặt người phát tín hiệu ở chỗ cố định.
Morse viết bằng ký hiệu khác
Người ra đề hay "ngụy trang" chấm và gạch bằng thứ khác để mật thư khó nhận ra hơn:
| Thay cho chấm | Thay cho gạch |
|---|---|
o |
- |
0 |
1 |
| Cây thấp | Cây cao |
| Chữ thường | Chữ in hoa |
| Hình tròn | Hình vuông |
Ví dụ "cây cao, cây thấp": người ra đề vẽ một hàng cây, cây thấp là chấm, cây cao là gạch, khoảng trống giữa các hàng cây là ngăn chữ. Khi gặp dạng này, việc khó nhất là xác định ký hiệu nào là chấm. Hãy thử cả hai cách và xem cách nào ra chữ có nghĩa; thường cách đúng sẽ có nhiều nhóm ngắn hợp lý như E, T, A, I.
Morse kết hợp với loại khác
Morse hay được kết hợp với các loại mật thư khác, ví dụ đảo ngược thứ tự chữ hoặc giấu chấm gạch trong một bức tranh. Xem thêm bài Mật thư kết hợp và Mật thư hình ảnh.
Thử sức
Mật thư 1 (Telex, dấu thanh sau từ):
-/../--/..-.//-.-./.-/.-/-.--//-/..../---/---/-./--.
Mật thư 2 (Morse viết bằng số, 0 là chấm, 1 là gạch):
0100/0/0/10//100/100/111/111/00/0010
Gợi ý cho mật thư 2: thử dịch 0 thành . và 1 thành - rồi tra bảng như bình thường.
Đáp án
Mật thư 1: TIMF CAAY THOONG, tức TÌM CÂY THÔNG.
Mật thư 2: đổi thành .-../././-.//-../-../---/---/../..-., được LEEN DDOOIF, tức LÊN ĐỒI.