Hãy tưởng tượng đội bạn nhận được một tờ giấy kín chữ cái lộn xộn, đọc kiểu gì cũng không ra nghĩa. Ở trạm sau, các bạn lại được phát một miếng bìa đục vài lỗ vuông. Đặt miếng bìa lên tờ giấy, các chữ hiện ra qua lỗ ghép lại thành một câu. Đó là mật thư lưới đục lỗ.

Loại mật thư này rất "có tay nghề": cầm, đặt, xoay, nhìn. Nó hợp với các em nhỏ vì không phải tính toán, và hợp với trò chơi lớn vì có thể tách thành hai phần ở hai trạm khác nhau.

Nguồn gốc ngắn

Năm 1550, nhà toán học người Ý Girolamo Cardano mô tả cách viết thư bí mật bằng một tấm bìa đục lỗ. Người viết đặt tấm bìa lên giấy, viết bản tin qua các lỗ, rồi bỏ tấm bìa ra và viết thêm chữ khác vào chỗ trống. Tấm bìa ấy về sau được gọi là lưới Cardan (Cardan grille).

Đến năm 1881, sĩ quan người Áo Eduard Fleissner von Wostrowitz giới thiệu lưới xoay: một tấm lưới vuông được xoay 4 lần, mỗi lần lộ ra một nhóm ô mới, sao cho sau 4 lần mọi ô đều được dùng đúng một lần. Quân đội Đức từng dùng thử lưới xoay trong Thế chiến thứ nhất trước khi bỏ vì không đủ an toàn.

Cách nhận biết

  • Bản mật mã là một khung chữ vuông hoặc chữ nhật, thường đều đặn từng ô, kiểu ô chữ.
  • Chữ trông ngẫu nhiên, không có quy luật, nhưng thỉnh thoảng thấy vài cặp chữ quen như NG, TR, AA.
  • Đi kèm (hoặc ở trạm khác) có một tấm bìa có lỗ cùng kích thước, hoặc một sơ đồ ô đen ô trắng.
  • Gợi ý có thể là: "Nhìn qua cửa sổ", "Chỉ những gì lọt qua mới đáng tin", "Xoay bốn hướng gió".

Lưới Cardan: bản tin giấu trong khung chữ ngẫu nhiên

Bản tin: "Lên đồi". Viết theo quy ước Telex (xem bài Quy ước dấu tiếng Việt trong mật thư) được LEEN DDOOIF, tức 10 chữ cái.

Người soạn dùng khung 5 × 5. Lưới được biểu diễn như sau: # là ô đục lỗ, . là ô bìa che kín.

Lưới          Khung chữ
. # . . #     P L O Z E
. . # # .     N W E N Z
# . . # .     D F Z D J
. # . # .     A O R O V
. . # . #     T B I M F

Cách giải: đặt lưới lên khung chữ, đọc các chữ lộ qua lỗ theo thứ tự từ trái sang phải, từ trên xuống dưới:

Hàng 1: . L . . E   → L E
Hàng 2: . . E N .   → E N
Hàng 3: D . . D .   → D D
Hàng 4: . O . O .   → O O
Hàng 5: . . I . F   → I F

Ghép lại: LEENDDOOIF → LEEN DDOOIF – "Lên đồi".

Cách soạn: kẻ khung trống, đặt lưới lên, viết lần lượt từng chữ của bản tin vào các lỗ. Nhấc lưới ra rồi điền chữ bất kỳ vào các ô còn lại. Nên chọn chữ điền thêm sao cho không vô tình tạo thành từ có nghĩa gây nhiễu quá mức.

Lưu ý: Lưới Cardan chỉ dùng được một lần cho mỗi khung chữ. Nếu muốn giấu nhiều chữ hơn, hãy dùng lưới xoay.

Lưới xoay 4 lần

Lưới xoay giải quyết bài toán "lãng phí ô": khung 4 × 4 có 16 ô, lưới chỉ đục 4 lỗ, nhưng sau 4 lần xoay cả 16 ô đều được viết chữ, không cần chữ điền thêm.

Bản tin: "Tìm ở gốc cây" = TIMF OWR GOOCS CAAY, đúng 16 chữ.

Lưới dùng ở đây, đặt ở vị trí ban đầu (đánh dấu góc trên bên trái bằng một chấm mực để biết chiều):

Lần 1      Lần 2      Lần 3      Lần 4
. # . .    . . # .    # . . .    . . . #
# . . .    . . . #    . # . .    . . # .
. . # .    . # . .    . . . #    # . . .
. . . #    # . . .    . . # .    . # . .

Mỗi lần sau là lưới của lần trước xoay 90 độ theo chiều kim đồng hồ.

Mã hoá: ở mỗi lần, viết 4 chữ tiếp theo vào các lỗ, theo thứ tự từ trái sang phải, từ trên xuống dưới.

  • Lần 1: T I M F
  • Lần 2: O W R G
  • Lần 3: O O C S
  • Lần 4: C A A Y

Khung chữ hoàn chỉnh:

O T O C
I O A W
A R M C
G Y S F

Giải mã: đặt lưới ở vị trí ban đầu lên khung chữ, đọc 4 chữ lộ ra (T, I, M, F), xoay 90 độ theo chiều kim đồng hồ, đọc tiếp (O, W, R, G), cứ thế đủ 4 lần:

TIMF OWRG OOCS CAAY → TIMF OWR GOOCS CAAY

Kết quả: "Tìm ở gốc cây".

Vì sao lưới này "đúng"?

Khung 4 × 4 chia thành 4 nhóm, mỗi nhóm 4 ô, đổi chỗ cho nhau khi xoay. Ví dụ ô ở góc trên trái, khi xoay, sẽ lần lượt tới góc trên phải, góc dưới phải, góc dưới trái. Một lưới xoay hợp lệ phải đục đúng một ô trong mỗi nhóm. Nếu đục hai ô cùng nhóm, sẽ có ô bị viết hai lần và có ô không bao giờ được dùng.

Với khung 6 × 6 thì cần 9 lỗ (36 : 4), khung 8 × 8 cần 16 lỗ. Kích thước lẻ (5 × 5) có ô chính giữa không đổi chỗ khi xoay, nên phải để trống hoặc điền chữ đệm.

Mẹo kiểm tra: khi soạn xong, tô màu các ô đã viết sau mỗi lần xoay. Hết 4 lần mà mọi ô đều có đúng một màu là lưới đúng.

Cách làm lưới bằng bìa cứng

  1. Chuẩn bị: bìa cứng (bìa hồ sơ, vỏ hộp giấy), thước, bút chì, dao rọc giấy, tấm lót cắt.
  2. Kẻ ô: kẻ một khung vuông trùng khít với khung chữ sẽ in, ví dụ 4 × 4 ô, mỗi ô 1,5 cm. Chừa viền rộng khoảng 1 cm cho dễ cầm.
  3. Đánh dấu lỗ bằng bút chì theo sơ đồ, kiểm tra lại một lần nữa.
  4. Rọc lỗ: cắt từng ô vuông nhỏ hơn ô thật một chút (khoảng 1 mm mỗi cạnh) để chữ không bị lộ ô bên cạnh.
  5. Đánh dấu chiều: vẽ một chấm hay mũi tên ở góc trên trái, ghi "Lần 1". Với lưới xoay, có thể ghi số 1, 2, 3, 4 ở bốn cạnh để người chơi biết cạnh nào nằm trên ở mỗi lần.
  6. In khung chữ cùng kích thước ô. Nên in chữ to, đậm, phông đơn cách để chữ nằm gọn giữa ô.

Người soạn cần trẻ em tham gia thì nên chuẩn bị sẵn phần rọc lỗ; các em chỉ cần đặt và xoay.

Dùng trong trò chơi lớn

Lưới đục lỗ rất hợp để buộc các đội phải đi qua nhiều trạm:

  • Tách đôi: trạm A phát khung chữ, trạm B phát lưới. Chỉ khi có đủ cả hai, đội mới giải được. Có thể đảo thứ tự giữa các đội để tránh dồn trạm.
  • Lưới là phần thưởng: đội phải vượt thử thách (thắt nút, sơ cứu, truyền tin) mới được nhận lưới.
  • Một lưới, nhiều khung: dùng chung một lưới xoay cho cả buổi, mỗi trạm phát một khung chữ mới. Đội nào giữ lưới cẩn thận sẽ có lợi.
  • Lưới vẽ thay vì lưới bìa: in sơ đồ # và . lên giấy, đội phải tự rọc hoặc tự chép. Thêm một chút thử thách khéo tay.

Xem thêm cách thiết kế cả chuỗi trạm trong bài Tổ chức trò chơi lớn với mật thư.

Mẹo giải

  • Xác định chiều của lưới trước. Nếu không có dấu, hãy thử cả 4 chiều và cả mặt trái của tấm bìa. Chiều nào cho ra âm tiết tiếng Việt hợp lý thì đúng.
  • Không có lưới? Với lưới Cardan, hãy tìm trong khung chữ những cụm Telex quen như NG, NH, AA, OW. Đôi khi đọc chéo hoặc đọc theo hình học (bốn góc, đường chéo) cũng ra.
  • Lưới xoay đọc sai thứ tự là lỗi hay gặp. Luôn đọc trái sang phải, trên xuống dưới trong từng lần, và xoay cùng một chiều suốt cả bài.

Biến thể

  • Lưới hình: thay lỗ vuông bằng hình ngôi sao, hình lá cờ; lỗ vẫn nằm đúng ô chữ.
  • Lưới trên văn bản: đặt lưới lên một trang sách hay đoạn thơ in sẵn, chữ lộ qua lỗ chính là thông điệp. Gần với mật thư ẩn chữ, xem bài Mật thư ẩn chữ.
  • Lưới kết hợp mã: chữ lộ ra là một bản Morse hay Vigenère, phải giải tiếp. Xem bài Mật thư kết hợp.

Thử sức

Dùng đúng lưới xoay 4 lần ở trên (vị trí ban đầu như "Lần 1", xoay theo chiều kim đồng hồ) để giải khung chữ sau. Bản rõ viết Telex.

A D U H
D U A F
N C A F
A G T A

Đáp án

  • Lần 1: D, D, A, A
  • Lần 2: U, F, C, A
  • Lần 3: A, U, F, T
  • Lần 4: H, A, N, G

Ghép lại: DDAAUFCAAUFTHANG → DDAAUF CAAUF THANG – "Đầu cầu thang".