Có những mật thư nhìn qua chẳng giống mật thư chút nào: một bài thơ bốn câu, một đoạn kể chuyện, vài dòng nhắn nhủ bình thường. Thế nhưng nếu biết cách đọc, ví dụ chỉ lấy chữ cái đầu mỗi dòng, thông điệp thật sẽ hiện ra. Đó là mật thư ẩn chữ.

Khác với mật thư thay thế (đổi chữ này thành chữ khác) hay hoán vị (đổi chỗ chữ), mật thư ẩn chữ giấu bản tin giữa một đám chữ vô hại. Cái khó không nằm ở tính toán mà ở chỗ phải nghi ngờ đúng lúc và tìm ra quy luật đọc.

Nguồn gốc ngắn

Cách giấu chữ trong thơ đã có từ rất lâu ở nhiều nền văn hoá. Người Hy Lạp cổ gọi là acrostic: chữ đầu các dòng thơ ghép lại thành một tên hay một câu. Trong thơ chữ Hán có lối "tàng đầu thi" (thơ giấu đầu), giấu từng chữ của một câu vào đầu mỗi câu thơ. Trong lịch sử, người ta cũng từng giấu thông tin trong thư từ bình thường để qua mắt kiểm duyệt, kỹ thuật mà ngày nay gọi là giấu tin (steganography).

Trong sinh hoạt Đoàn – Đội và trại, mật thư ẩn chữ rất được ưa chuộng vì nó có thể "đội lốt" một bài thơ chào mừng, một lá thư của "người bí ẩn" hay một bảng nội quy.

Cách nhận biết

  • Văn bản có nghĩa nhưng hơi gượng: câu chữ lạ, vần ép, dùng từ không tự nhiên.
  • Số dòng, số câu thường bằng đúng số chữ của một thông điệp ngắn (4, 5, 6…).
  • Có gợi ý về vị trí: "Đầu xuôi đuôi lọt", "Đứng đầu mới là người dẫn đường", "Thứ ba không phải bàn", "Một bước tiến, một bước lùi".
  • Chữ đầu dòng hoặc một số chữ được viết hoa, in đậm hay cách điệu khác thường.

Mẹo: Trước khi tìm quy luật phức tạp, hãy luôn thử ba cách nhanh nhất: chữ cái đầu mỗi dòng, từ đầu mỗi dòng, từ cuối mỗi dòng.

Thơ chữ đầu: lấy chữ cái đầu mỗi dòng

Đây là dạng phổ biến nhất. Ví dụ bài lục bát sau:

Tối nay lửa trại bập bùng,
Rộn ràng tiếng hát vang lừng núi xa.
Anh em tay nắm thiết tha,
Im nghe gió kể chuyện nhà chúng ta.

Lấy chữ cái đầu mỗi dòng: T – R – A – I, ghép lại thành TRAI – "Trại". Có thể đây là đáp án cho câu hỏi "Đội cần quay về đâu?".

Vì chữ cái đầu dòng thường không mang dấu, dạng này hợp với những từ không dấu hoặc thông điệp ngắn. Nếu muốn giấu cả câu có dấu bằng chữ cái, người soạn phải dùng quy ước Telex (xem bài Quy ước dấu tiếng Việt trong mật thư), nhưng sẽ rất khó tìm từ bắt đầu bằng F, J, R, S, X để biểu diễn dấu thanh. Cách tự nhiên hơn là dạng sau.

Lấy từ đầu mỗi dòng

Thay vì chữ cái, ta lấy cả từ (cả tiếng) đầu tiên của mỗi dòng. Dấu tiếng Việt giữ nguyên, không cần Telex:

Tìm về bên suối reo vui,
Dưới hàng tre biếc ngậm ngùi chiều sang.
Gốc đa trầm mặc mơ màng,
Cây già trải bóng che ngang lối về.

Các từ đầu dòng: Tìm – Dưới – Gốc – Cây → "Tìm dưới gốc cây".

Lấy chữ cuối mỗi dòng

Cùng ý tưởng nhưng đọc ở cuối dòng. Ví dụ:

Chiều buông đàn cò bay về,
Lửa hồng rực sáng sân trại,
Mọi người hãy tới đây ngay.

Từ cuối mỗi dòng: về – trại – ngay → "Về trại ngay".

Người soạn có thể kết hợp: lấy từ đầu dòng lẻ và từ cuối dòng chẵn. Khi đó nhớ để lại gợi ý như "Lẻ nhìn đầu, chẵn nhìn đuôi".

Lấy chữ thứ N

Quy luật: mỗi câu lấy từ thứ N (hoặc chữ cái thứ N). Ví dụ đoạn văn dưới, gợi ý "Thứ ba mới là người nói thật":

Chiều nay thư của bố về.
Chú mèo nằm ngủ trên hiên.
Em đứng sau lưng mẹ.
Bà nhóm bếp từ sớm.

Đếm từ thứ ba trong mỗi câu:

Câu Từ 1 Từ 2 Từ 3
1 Chiều nay thư
2 Chú mèo nằm
3 Em đứng sau
4 Bà nhóm bếp

Thông điệp: "Thư nằm sau bếp".

Biến thể khó hơn: N thay đổi theo từng câu (1, 2, 3, 4…), hoặc N là số được giấu ở chỗ khác (số trạm, số người trong đội).

Bỏ chữ thừa xen kẽ

Ở dạng này bản tin bị "độn" thêm chữ rác xen giữa. Ví dụ:

TKIQMXFZDBUVWKOQWXIZSB

Gợi ý: "Một bước tiến, một bước lùi". Ta giữ chữ ở vị trí lẻ (1, 3, 5…), bỏ chữ ở vị trí chẵn:

T K I Q M X F Z D B U V W K O Q W X I Z S B
^   ^   ^   ^   ^   ^   ^   ^   ^   ^   ^
T   I   M   F   D   U   W   O   W   I   S

Kết quả TIMFDUWOWIS → TIMF DUWOWIS – "Tìm dưới".

Người soạn nên chọn chữ rác là những chữ ít gặp trong Telex như Q, X, Z, K, B, V để người giải có thêm manh mối: thấy Q, Z dày đặc là biết chữ thừa.

Đọc cách quãng

Tương tự nhưng khoảng cách lớn hơn: cứ cách 2, 3 hay 4 chữ mới lấy một chữ. Ví dụ chuỗi 27 chữ:

OFCUVAJGAKRUNGFOYTSGRLFEKRO

Với gợi ý "Ba bước một dấu chân", lấy chữ thứ 3, 6, 9, 12…:

OFC UVA JGA KRU NGF OYT SGR LFE KRO
  C   A   A   U   F   T   R   E   O

Kết quả CAAUFTREO → CAAUF TREO – "Cầu treo". Để ý trong chuỗi rác có cụm KRUNG trông giống "trung", đó là bẫy vô tình. Khi soạn, hãy kiểm tra để bẫy không quá gây hiểu nhầm.

Mẹo giải: viết chuỗi thành từng nhóm bằng nhau (nhóm 2, nhóm 3, nhóm 4) theo hàng dọc. Cột nào đọc xuống ra tiếng Việt thì đó là cột thông điệp.

Từ ẩn trong câu

Dạng này dí dỏm nhất: một từ nằm vắt qua ranh giới các từ trong câu. Bỏ dấu và khoảng trắng, đọc liền mạch sẽ thấy từ ẩn.

Thấy cô Hà ngồi đó, bác Cò ngồi bên cạnh.

Bỏ dấu và khoảng trắng: THAYCOHANGOIDOBACCONGOIBENCANH. Tìm trong đó: coHANGoi và bacCONGoi. Ta có hai từ ẩn HANG và CONG. Với gợi ý "Bản đồ có hai địa điểm: một tối, một mở", đội chơi sẽ hiểu đó là "hang" và "cổng".

Dạng này nên dùng với gợi ý về chủ đề (con vật, địa điểm, đồ vật) để người chơi biết mình đang tìm gì.

Mẹo giải chung

  1. Đếm trước: số dòng, số câu, số chữ. Con số tròn trịa thường là manh mối.
  2. Thử nhanh 3 cách: chữ cái đầu dòng, từ đầu dòng, từ cuối dòng.
  3. Soi phần trình bày: chữ in hoa lạ, chữ đậm, chữ lệch dòng, dấu chấm thừa.
  4. Đọc to: từ ẩn trong câu nhiều khi "nghe" ra trước khi "nhìn" ra.
  5. Viết lại thành bảng: xếp chữ thành lưới để phát hiện quy luật cách quãng.

Xem thêm các bước giải tổng quát trong bài Phương pháp giải mật thư.

Biến thể

  • Chữ đầu theo đường chéo: dòng 1 lấy chữ thứ nhất, dòng 2 lấy chữ thứ hai…
  • Ẩn trong bảng nội quy, thực đơn, danh sách: mỗi mục một chữ đầu.
  • Kết hợp lưới: đặt tấm bìa đục lỗ lên đoạn văn, xem bài Mật thư lưới đục lỗ.
  • Ẩn chữ rồi mã hoá tiếp: chữ đầu các dòng tạo thành một bản Morse hay Vigenère. Xem bài Mật thư kết hợp.

Thử sức

Mật thư 1. Gợi ý: "Đứng đầu là người dẫn đường". Đáp án là thứ đội cần mang về trạm.

Hè về rực rỡ sân trường,
Ong bay bướm lượn ngát hương ngọt ngào.
Ai ơi nhớ mãi hôm nào.

Mật thư 2. Gợi ý: "Đuôi mới là điều quan trọng".

Đội mình ngồi lại kề bên,
Hát vang một khúc qua cầu,
Gió chiều thổi mát hàng tre.

Đáp án

Mật thư 1. Chữ cái đầu mỗi dòng: H – O – A → HOA – "Hoa".

Mật thư 2. Từ cuối mỗi dòng: bên – cầu – tre → "Bên cầu tre".