Mật thư nốt nhạc là cách đưa những bài hát sinh hoạt quen thuộc vào trò chơi giải mã. Bản tin có thể là một dòng tên nốt "Sol La Fa", một khuông nhạc vẽ tay, hay chỉ là một đoạn giai điệu mà ai ngân nga được sẽ nhận ra ngay.
Bạn không cần biết chơi nhạc cụ để giải loại mật thư này. Chỉ cần thuộc bảy nốt nhạc và một bảng quy ước đơn giản, cả đội đều có thể cùng tham gia, và đội nào hát hay còn được lợi thế.
Nguồn gốc ngắn
Ý tưởng giấu chữ trong nốt nhạc đã có từ lâu trong âm nhạc châu Âu. Nổi tiếng nhất là nhà soạn nhạc J. S. Bach dùng chuỗi nốt B–A–C–H (theo cách gọi nốt của người Đức, chữ H là nốt Si, chữ B là Si giáng) để "ký tên" vào tác phẩm. Về sau, nhiều nhạc sĩ cũng giấu tên người thân vào giai điệu. Trong sinh hoạt tập thể, ý tưởng này được đơn giản hoá thành các trò chơi đoán chữ và đoán bài hát.
Cách nhận biết
- Bản tin có các chữ Đô, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si, hoặc chỉ dùng 7 chữ cái A–G.
- Có hình khuông nhạc 5 dòng, khoá Sol, nốt tròn, nốt trắng, nốt đen, nốt móc.
- Khoá gợi ý hay gặp: "Hát lên nào", "Nhạc sĩ tí hon", "Đô Rê Mi", "Nghe là nhận ra".
Tên nốt và ký âm chữ cái
Bảy nốt nhạc có hai cách gọi: tên Latinh (dùng ở Việt Nam) và ký âm bằng chữ cái (dùng phổ biến trong hợp âm guitar, sách nhạc nước ngoài).
| Tên nốt | Đô | Rê | Mi | Fa | Sol | La | Si |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ký âm | C | D | E | F | G | A | B |
Nhớ nhanh: La là A, rồi cứ thế đi lên: Si = B, Đô = C, Rê = D, Mi = E, Fa = F, Sol = G.
Cách 1: Ghép chữ từ tên nốt
Cách đơn giản nhất là chỉ dùng 7 chữ cái A, B, C, D, E, F, G. Tiếng Anh có nhiều từ ghép được như CAFE, BAG, FACE, BED. Tiếng Việt khó hơn, nhưng nhờ quy ước Telex (xem quy ước dấu tiếng Việt trong mật thư) ta có thêm vài "vũ khí": EE = Ê, AA = Â, DD = Đ, và F = dấu huyền.
Ví dụ mã hoá
Muốn báo trạm kế tiếp ở khu chuồng thú, ta chọn ba con vật "gà, dê, bê":
- GÀ = GAF → Sol La Fa
- DÊ = DEE → Rê Mi Mi
- BÊ = BEE → Si Mi Mi
Sol La Fa // Rê Mi Mi // Si Mi Mi
Ví dụ giải mã
Người giải đổi từng nốt ra chữ cái: Sol = G, La = A, Fa = F → GAF. Theo Telex, F là dấu huyền nên GAF = gà. Tương tự Rê Mi Mi = DEE = dê, Si Mi Mi = BEE = bê. Ba con vật ấy cùng sống ở đâu? Đó chính là gợi ý địa điểm.
Ngoài ra, chính tên nốt cũng là từ tiếng Việt: "mi" (lông mi), "la" (la hét), "si" (cây si), "đô" (đô vật), "rê" (rê bóng). Chúng rất hợp để chơi kiểu đố chữ, ví dụ "cây + nốt thứ bảy" = cây si. Xem thêm mật thư hình ảnh.
Cách 2: Gán 26 chữ cái cho nốt và trường độ
Bảy nốt không đủ cho 26 chữ cái, nên ta kết hợp cao độ (nốt gì) với trường độ (nốt dài hay ngắn). Bốn loại trường độ quen thuộc là nốt tròn, nốt trắng, nốt đen, nốt móc đơn; 7 × 4 = 28 chỗ, đủ cho 26 chữ.
| Đô | Rê | Mi | Fa | Sol | La | Si | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nốt tròn | A | B | C | D | E | F | G |
| Nốt trắng | H | I | J | K | L | M | N |
| Nốt đen | O | P | Q | R | S | T | U |
| Nốt móc đơn | V | W | X | Y | Z |
Đây là bảng do người ra đề tự quy ước; cách xếp này dễ nhớ vì chữ cái chạy lần lượt theo hàng. Khi chơi thật, nên in bảng hoặc giấu bảng ở một trạm khác.
Trên khuông nhạc khoá Sol, vị trí các nốt từ thấp lên cao như sau:
- Đô: nằm trên một dòng kẻ phụ ngắn, bên dưới khuông.
- Rê: nằm ngay sát dưới dòng kẻ thứ nhất.
- Mi: nằm trên dòng kẻ thứ nhất (dòng dưới cùng).
- Fa: khe giữa dòng 1 và dòng 2.
- Sol: nằm trên dòng thứ 2 (dòng có vòng xoắn của khoá Sol).
- La: khe giữa dòng 2 và dòng 3.
- Si: nằm trên dòng thứ 3 (dòng giữa).
Hình các nốt: nốt tròn là hình bầu dục rỗng không đuôi; nốt trắng là bầu dục rỗng có đuôi; nốt đen là bầu dục tô đen có đuôi; nốt móc đơn là nốt đen có thêm một móc nhỏ ở đầu đuôi.
Ví dụ mã hoá
Mã hoá "TRẠI" (TRAI) theo bảng trên:
- T: hàng nốt đen, cột La → La đen.
- R: hàng nốt đen, cột Fa → Fa đen.
- A: hàng nốt tròn, cột Đô → Đô tròn.
- I: hàng nốt trắng, cột Rê → Rê trắng.
Viết ra giấy, người ra đề vẽ lên khuông: một nốt đen ở khe dòng 2–3, một nốt đen ở khe dòng 1–2, một nốt tròn trên dòng kẻ phụ dưới khuông, một nốt trắng sát dưới dòng 1. Nếu không vẽ được, có thể ghi bằng chữ:
La-đen Fa-đen Đô-tròn Rê-trắng
Ví dụ giải mã
Nhận được:
Đô-trắng Đô-tròn La-đen // Đô-móc Đô-tròn Si-trắng Si-tròn
Tra bảng: Đô trắng = H, Đô tròn = A, La đen = T → HAT. Đô móc = V, Đô tròn = A, Si trắng = N, Si tròn = G → VANG. Kết quả HAT VANG, tức "Hát vang".
Mẹo: khi giải trên khuông nhạc, hãy xác định trường độ trước (rỗng hay đặc, có đuôi hay không) để biết hàng, rồi mới xác định cao độ để biết cột. Làm theo thứ tự này ít nhầm hơn.
Cách 3: Giai điệu bài hát là gợi ý
Với cách này, bản tin là chuỗi nốt của một bài hát quen thuộc. Người giải ngân nga theo các nốt, nhận ra bài hát, và đáp án nằm ở tên bài hoặc ở lời bài hát.
Ví dụ một mật thư ghi:
Đô Rê Mi Đô / Đô Rê Mi Đô / Mi Fa Sol / Mi Fa Sol
Hát lên sẽ nhận ra ngay giai điệu bài "Kìa con bướm vàng". Câu hỏi kèm theo có thể là: "Con vật trong bài hát này đang ở đâu? Hãy tới đó." Đáp án dẫn tới một tấm hình con bướm dán ở trạm tiếp theo.
Một ví dụ khác: Sol Sol La Sol Đô Si là câu mở đầu bài "Chúc mừng sinh nhật" (Happy Birthday) ở giọng Đô trưởng. Tên bài hát có thể làm từ khoá cho một mật thư khác, chẳng hạn mật thư Vigenère.
Lưu ý: cùng một bài hát có thể được ghi ở nhiều giọng khác nhau, nên chuỗi nốt có thể "lệch" so với bản bạn từng thấy. Hãy chú ý vào khoảng cách lên xuống giữa các nốt, không chỉ tên nốt.
Mẹo giải
- Thấy chỉ toàn chữ A–G: thử đọc thành từ trực tiếp, nhớ áp dụng Telex (EE, AA, DD, F).
- Thấy tên nốt kèm trường độ: tìm bảng quy ước, thường ở trạm trước hoặc trong khoá gợi ý.
- Thấy chuỗi nốt dài không có trường độ: hãy hát thử. Nhờ thành viên học nhạc hoặc có điện thoại cài ứng dụng đàn phím để bấm thử giai điệu (nếu luật chơi cho phép).
- Chú ý nốt Si: theo ký âm Mỹ – Anh là B, theo ký âm Đức là H.
Biến thể
- Nốt nhạc kết hợp số: Đô = 1, Rê = 2... Si = 7, dùng như mật thư tọa độ hai chiều.
- Hợp âm guitar: các hợp âm Am, C, G, F, E, D... được ghi trên lời bài hát; chữ cái đầu hợp âm ghép thành từ.
- Nhịp gõ: gõ nhịp dài – ngắn thay cho Morse, kết hợp với mật thư Morse.
- Âm thanh thật: thổi sáo, đánh đàn tại trạm, đội chơi phải nghe và ghi lại nốt.
Thử sức
Bài 1 – Ghép chữ từ ký âm, có dùng Telex:
Si La Fa // Si La
Bài 2 – Theo bảng nốt và trường độ ở Cách 2:
Đô-móc Si-đen Rê-trắng // Mi-đen Si-đen Đô-tròn
Bài 3 – Đoán bài hát:
Sol Sol La Sol Đô Si
Đáp án
- Bài 1: Si La Fa = BAF = "bà"; Si La = BA = "ba" → "Bà ba" (gợi ý: tìm người mặc áo bà ba).
- Bài 2: V U I / Q U A → VUI QUA → "Vui quá".
- Bài 3: Câu mở đầu bài "Chúc mừng sinh nhật" (Happy Birthday).